50 cio lecie służb inwestycyjnych

W dniu 23 czerwca 1949 r. rozpoczęta została budowa pierwszego budynku mieszkalnego w Nowej Hucie. Data ta przyjmowana jest jako dzień narodzin nowohuckiej dzielnicy mieszkaniowej Krakowa. W 1999 r. Nowa Huta obchodziła więc okrągłą 50. rocznicę swych narodzin. Z tej okazji ukazało się w prasie sporo artykułów wspomnieniowych, odbyło się też wiele wystaw i imprez okolicznościowych. Największa z nich miała miejsce w Nowohuckim Centrum Kultury. Były tam przemówienia, wspomnienia budowniczych, duża wystawa fotografii, zwłaszcza z okresu budowy dzielnicy, występy chóru śpiewaczego itp. Dokładnie w rocznicowym dniu 23 czerwca 1999 r. odbyło się też uroczyste, koleżeńskie spotkanie byłych pracowników służb inwestycyjnych, które zajmowały się przygotowywaniem, finansowaniem i nadzorem realizacyjnym nowego satelickiego miasta, a późniejszej dzielnicy Krakowa, Nowej Huty. Artykuł ten przygotowany został dla przypomnienia roli i historii powstania tychże służb. Już od 1946 r., a nawet od lat przedwojennych, specjaliści gospodarczy postulowali konieczność budowy w Polsce nowej dużej huty stali, jako niezbędnej bazy dla rozwoju przemysłowego kraju. Konkretne decyzje budowy takiej huty zapadły ostatecznie w lutym 1949 r. Zlokalizowana została dwanaście kilometrów na wschód od Krakowa, a termin rozpoczęcia jej realizacji ustalone na 1950 r. Równocześnie zaplanowano budowę, z pewnym wyprzedzeniem, nowego dużego miasta, w którym zamieszkać mieli budowniczowie i przyszli pracownicy kombinatu metalurgicznego, jaki wstępnie nazwano "Gigantem" (późniejsza Huta im. Włodzimierza Lenina, obecna Tadeusza Sędzimira). Dla przygotowania i zorganizowania budowy miasta powołane zostało 14.04.1949 r. nieduże biuro inwestycyjne pod nazwą Delegatura "Zakładu Osiedli Robotniczych" Budowy Miasta Nowa Huta. Umieszczono je prowizorycznie w małym baraku na terenie wsi Mogiła, w bezpośrednim sąsiedztwie której usytuowano pierwsze osiedla Nowej Huty. Wkrótce instytucja organizacyjnie się uformowała i zmieniła od 4.07.1950 r. swą nazwę na Dyrekcja Budowy Miasta Nowa Huta, w skrócie DBMNH. W okresie Delegatury biurem kierowali kolejno architekci Kazimierz Karasiński i Marcin Kuśnierz, po utworzeniu DBMNH przez ponad trzy lata dyrektorem przedsiębiorstwa był inż. Stanisław Zrałek. W największym uproszczeniu można powiedzieć, że DBMNH była bezpośrednim inwestorem przedsięwzięcia inwestycyjnego, obejmującego kompleksową budowę nowego 100-tysięcznego miasta Nowej Huty. Jednostką nadrzędną dla niej był Centralny Zarząd "ZOR" w Warszawie, dla którego pełniła rolę terenowej służby inwestycyjnej o określonych zadaniach. Również w uproszczeniu, zadania te można sprowadzić do pięciu podstawowych czynności: opracowania programu inwestycyjnego, uzyskania terenów pod budowę, zlecanie i finansowanie dokumentacji projektowej oraz wykonawstwa budowlanego, a także koordynacja i nadzorowanie całego procesu inwestycyjnego. Do tych zadań dostosowana została struktura organizacyjna przedsiębiorstwa, działającego poprzez wyspecjalizowane działy. W szczególności: Dział Programowania ustalał wytyczne projektowe i zakres inwestycji; Prawno-Wywłaszczeniowy prowadził wszystkie sprawy związane z wywłaszczeniem i przejmowaniem terenów pod budowę; Planowania i Umów określał roczne plany inwestycyjne i zawierał umowy z przedsiębiorstwami wykonawczymi na realizację poszczególnych przedsięwzięć; Dokumentacji Technicznej zlecał do biur projektowych opracowanie dokumentacji technicznej, sprawdzał i przyjmował oraz przekazywał wykonawcom do realizacji; Kosztorysowy przygotowywał analizy cen jednostkowych i weryfikował kosztorysy, opracowane w biurach projektowych; Uzbrojenia Terenu zajmował się programowaniem, etapowaniem i nadzorowaniem realizacji dróg, linii tramwajowych, zieleni oraz uzbrojenia terenu we wszelkie instalacje sanitarne i energetyczne. Natomiast inspektorzy Działu Nadzoru Inwestycyjnego, przypisani do poszczególnych budów, odpowiadali za ich realizację, zgodnie z dokumentacją techniczną i sztuką budowlaną oraz rozliczali je, sprawdzając książki obmiaru robót; Dział Odbioru Budów przejmował od wykonawców gotowe obiekty i przekazywał właściwym użytkownikom; Finansowo-Księgowy finansował wszystkie przedsięwzięcia budowy Nowej Huty, jak również działalność samej instytucji. Całość nakładów finansowych na budowę miasta pochodziła z kolejnych rocznych budżetów państwa, które było faktycznym, nominalnym inwestorem całego budownictwa osiedlowego w kraju. Natomiast sama DBMNH była pełnoprawnym dysponentem tych funduszy, spełniając funkcje państwowego inwestora zastępczego. Wielkość rocznych nakładów ustalana była na podstawie rocznych planów rzeczowych i finansowych, opracowywanych przez nas samych. Podlegały one rozpatrzeniu i zatwierdzeniu w Ministerstwie Budownictwa. Potem wraz z finansami otrzymywaliśmy z Ministerstwa także dyrektywne zadania rzeczowe, głównie dotyczące ilości izb mieszkalnych, które w ramach konkretnego planu rocznego należało wybudować i oddać do użytku. Obowiązywały nas też jeszcze różne inne przepisy i zarządzenia, jak np. "Normatyw projektowania budynków mieszkalnych", który określał wielkości mieszkań i standard ich wyposażenia oraz wykończenia, "Normatyw urbanistyczny", określający warunki techniczne zabudowy miast i osiedli itp. W celu kontroli stosowania tych przepisów w dokumentacji projektowej, podlegała ona rozpatrzeniu i zatwierdzeniu przez Komisje Oceny Projektów Inwestycyjnych (KOPI), funkcjonujące przy służbach inwestorskich. DBMNH zatrudniała do 200 pracowników, w tym kilkudziesięciu posiadających wyższe wykształcenie, zwłaszcza techniczne. Pierwszym dyrektorem naczelnym DBMNH został mianowany inż. Stanisław Zrałek, który kierował przedsiębiorstwem bardzo energicznie i kompetentnie. Od października 1956 r. z wyboru załogi dyrektorem został mgr Bogumił Korombel. Sterował on pracami zakładu bezpośrednio przez 4 lata, a następnie pośrednio, z pozycji dyrektora Zarządu Inwestycji Miejskich, przez dalszych 30 lat, aż do 1990 roku, stając się jakby symbolem miejskich służb inwestycyjnych Krakowa. Pierwsze budynki mieszkalne w Nowej Hucie, zawierające kilkadziesiąt mieszkań przekazane zostały do zamieszkania już w grudniu 1949 r. Największe natężenie robót w NH w latach pięćdziesiątych miało miejsce w 1954 r., gdy oddano do użytku 3540 mieszkań z 8 tysiącami izb o użytkowej powierzchni 142 tys. m2. Założoną pierwotnym planem ilość 100 tysięcy mieszkańców Nowa Huta osiągnęła już w 1963 roku. Tempo budowy było więc faktycznie imponujące. CentrumNH.jpg W styczniu 1957 r. miasto Kraków otrzymało status wydzielonego województwa miejskiego, podobnie jak Warszawa i Łódź. W związku z tym władze nowego Województwa Krakowskiego zaanektowały dla swych potrzeb niektóre dotychczasowe służby ogólnowojewódzkie, w tym Krakowski Zarząd Budowy Osiedli Robotniczych "ZOR". W tej sytuacji wszystkie prowadzone dotąd przez niego inwestycje w Krakowie przejęła DBMNH, zwłaszcza, że zarysował się w najbliższych latach jakby "dołek" inwestycyjny w Nowej Hucie, a w konsekwencji również mniejszy zakres robót dla naszej Dyrekcji. Także ze względu na co raz większe powiązania dzielnicy NH z resztą Krakowa w zakresie infrastruktury komunikacyjnej i uzbrojenia terenu. W dzielnicy Nowa Huta DBMNH była jedynym państwowym inwestorem. Należały do nas czynności inwestorskie w zakresie wszystkich obiektów kubaturowych, uzbrojenia i urządzenia terenu, włącznie z liniami tramwajowymi, zielenią i małą architekturą na osiedlach. W samym Krakowie inwestycje prowadzone były przez wielu inwestorów państwowych i komunalnych. Należały do nich Zakład Budowy Osiedli Robotniczych "ZOR", Zarządy Budowy Szkół, Wyższych Uczelni, Dróg i Mostów, Zieleni Miejskiej i inne. Przejęliśmy od nich wszystkich wszelką działalność inwestycyjną z wyjątkiem inwestycji wyższych uczelni, które pozostały w gestii wysoce wyspecjalizowanego Zarządu Szkół Wyższych. Rozszerzenie naszego terenu działania na cały Kraków wiązało się oczywiście ze zmianą dotychczasowej nazwy Dyrekcji Budowy Miasta Nowa Huta na Dyrekcja Budowy Osiedli Robotniczych Kraków Miasto. Struktura organizacyjna, skład osobowy i siedziba Dyrekcji pozostały jednakże przez ok. cztery lata bez zmian. Został jedynie wzmocniony i rozbudowany Dział Prawno-Wywłaszczeniowy, gdyż problemy, związane z pozyskiwaniem terenów pod nowe osiedla mieszkaniowe w Krakowie, były znacznie bardziej skomplikowane aniżeli w Nowej Hucie. Od przejęcia w styczniu 1957 r. przez naszą Dyrekcję funkcji inwestorskich w całym Krakowie, ich zakres nieustannie się poszerzał. Głównie z powodu wzrostu zadań rzeczowych, ale także skomplikowała się problematyka przygotowania inwestycji w związku z organizacją spółdzielczego budownictwa powierniczego, zmianami przepisów dotyczących programowania, projektowania i zatwierdzania dokumentacji projektowej, zawierania umów z przedsiębiorstwami wykonawczymi itd. Zmieniły się też tendencje w projektowaniu urbanistycznym i architektonicznym, procedury wywłaszczeniowe itp. Wszystko to powodowało, że poszczególne działy, zaś zwłaszcza kierownictwo Dyrekcji osiągnęło kres swych możliwości. Mniej więcej od 1959 r. zaczęto więc zastanawiać się nad reorganizacją przedsiębiorstwa. Zdecydowano ostatecznie o podziale dotychczasowej DBOR KM na dwie różne, terytorialne jednostki, co nastąpiło 12.05.1961 r. Powstały dwie równolegle działające Dyrekcje Inwestycji Miejskich Kraków Miasto I i II. Pierwsza objęła dzielnicę Nowa Huta, a druga cały "stary" Kraków. Był to więc w pewnym sensie powrót do sytuacji sprzed 1957 r. Równocześnie utworzony został także Zarząd Inwestycji Miejskich, który przejął funkcje koordynacyjne wszystkich służb inwestycyjnych Krakowa. W latach sześćdziesiątych rozbudowa dzielnicy przekroczyła ulicę Kocmyrzowską, wychodząc zdecydowanie poza obrys pierwotnego planu 100-tysięcznego miasta, i objęła nowe zespoły osiedlowe Wzgórza Krzesławickie i Bieńczyce, zaś w latach siedemdziesiątych zespoły osiedli Mistrzejowice i Lotnisko. Nadal utrzymywane było wysokie tempo inwestycji, np. w latach sześćdziesiątych wybudowano w Nowej Hucie 17.636 mieszkań z 45.225 izbami. W tym 100-tysięczną izbę mieszkalną przekazano do użytku w październiku 1967 roku. W związku z dalszymi zmianami kompetencyjnymi od 1.01.1966 r. przedsiębiorstwa krakowskich służb inwestycyjnych zmieniły swą nazwę na Dyrekcje Inwestycji Miejskich I i II. Niedługo potem, jakby metodą pączkowania, powstały jeszcze trzy dalsze DIM III, IV i V dla prowadzenia inwestycji pozaosiedlowych. Również w późniejszych latach, z różnych powodów, miały miejsca dalsze przekształcenia służb inwestycyjnych Krakowa, czemu towarzyszyły zwykle również zmiany nazw przedsiębiorstw. Tak więc rozbudową Nowej Huty od 12.05.1975 r. zajmowała się Dyrekcja Rozbudowy Miasta Krakowa I, od 1.01.1985 r. Krakowska Dyrekcja Inwestycji Oddział I, a od 1.01.1988 r. Przedsiębiorstwo Użyteczności Publicznej KDI O. I. To ostatnie funkcjonowało do czerwca 1994 r., to jest do czasu podjęcia przez Urząd Miasta Krakowa decyzji o likwidacji swych miejskich służb inwestycyjnych. Głównym powodem tej decyzji było wycofanie się państwa, w nowej sytuacji ustrojowej po 1989 r., z działalności inwestycyjnej w zakresie budownictwa mieszkaniowego i rezygnacji z utopijnego dogmatu zapewnienia mieszkań wszystkim obywatelom przez państwo. W rezultacie w ciągu krótkiego czasu zlikwidowane zostały prawie wszystkie państwowe biura projektowe, kombinaty budowlane i część dyrekcji inwestycji miejskich w całym kraju. Obecnie w Nowej Hucie, największej dzielnicy miasta Krakowa, zamieszkuje w 48 osiedlach około 260 tysięcy mieszkańców. W dzielnicy, w minionych 50 latach, zbudowano ponad 60 szkół podstawowych i średnich, dziesiątki przedszkoli, przychodni zdrowia, dwa wielkie szpitale, teatr miejski, dwa duże kina, dwa stadiony sportowe oraz wiele innych obiektów użyteczności publicznej: naukowych, kulturalnych i gospodarki komunalnej. Z większych wymienić jeszcze należy: Akademię Wychowania Fizycznego, Wydział Mechaniczny Politechniki Krakowskiej, Telewizyjną Wytwórnię Filmową, Nowohuckie Centrum Kultury, Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej, Zajezdnie Autobusową i Tramwajową, Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania, Zakłady Przetwórstwa: mleka, mięsa, pieczywa. Zauważmy jeszcze raz, że przygotowywaniem, finansowaniem i nadzorem realizacyjnym wszystkich tych obiektów i całego nowego satelickiego miasta, a późniejszej dzielnicy Krakowa, Nowej Huty, zajmowała się, specjalnie w tym celu powołana 50 lat temu, odpowiednia miejska służba inwestycyjna, której skrótową historię przedstawiliśmy. Jej byli pracownicy mieli o czym wspominać podczas swego koleżeńskiego, jubileuszowego spotkania w Nowohuckim Centrum Kultury w dniu 23 czerwca br. Kraków, 1999 r.(Beta)